Dzieje Klasztoru Reformatorów i Parafii Św. Izydora Oracza w Smolanach 1839 – 1997

 

Wstęp

            Północno-wschodni skraj naszej ojczyzny jest mi bardzo bliski, tu się urodziłem i wychowałem. Opowieści moich dziadków, z których jeden odbył służbę wojskową przed I wojną światową w armii carskiej w Irkucku, drugi zaś był piłsudczykiem; mego taty, podczas II wojny światowej był dowódcą patrolu w oddziale AK Albina Drzewieckiego „Konwy” w Puszczy Augustowskiej wszczepiły we mnie zamiłowanie do historii.

            Jestem wdzięczny moim nauczycielom historii, którzy tę miłość pielęgnowali: Pani mgr Teresie Szlegier i Ks. prof. Witoldowi Jemielity, którym tą pracę dedykuję.

            Od dwóch lat jestem proboszczem parafii św. Izydora w Smolanach. W tym roku przypada 100 lecie parafii, ta rocznica pobudziła mnie do analizy historycznej dziejów parafii i wcześniejszej obecności w Smolanach Zakonu Reformatorów.

            Zachował się bogaty zbiór dokumentów archiwalnych dotyczących klasztoru Reformatorów jak i parafii co skłoniło mnie do podjęcia tematu „Dzieje Klasztoru Reformatorów oraz parafii w Smolanach w latach 1839 – 1997”. Dotychczas nikt nie zajmował się Klasztorem i omawianą parafią chociaż istnieją naukowe opracowania ziemi sejneńskiej. W niniejszej pracy skorzystałem ze źródeł archiwalnych Archiwum Diecezjalnego w Łomży, Archiwum Parafii Smolany oraz opracowań dotyczących ziemi sejneńskiej.

            Cała praca składa się z trzech rozdziałów. W rozdziale pierwszym ukazano przeszłość geograficzno-historyczną terenów obecnie należących do parafii Smolany do roku 1839.

            Rozdział drugi dotyczy sprowadzenia Ojców Reformatorów do Smolan i dzieje klasztoru do 1896 roku.

            Trzeci rozdział omawia dzieje parafii Smolany od momentu jej utworzenia po dzień dzisiejszy.

Rozdział I

Przeszłość geograficzno-historyczna do roku 1839.

 

1. Geografia

            Teren parafii Smolany jest położony na Pojezierzu Litewskim, znanym bliżej pod nazwą Pojezierza Suwalsko-Augustowskiego.[1] W przeszłości tereny te były całkowicie pokryte lasami iglastymi (w  których dominował świerk pospolity) oraz lasami liściastymi (dębina, olcha, brzoza). Tworzyły one ogromne puszcze: Przełomską, Perstuńską, Merecką. Szata roślinna jest zaliczana do najmłodszych w Polsce.[2]

            Krajobraz dość zróżnicowany – pochodzenia polodowcowego. Cały teren urozmaicają mniejsze lub większe jeziora rynnowe oraz rzeka Marycha, której bieg stanowi jakby oś ziemi sejneńskiej. Bierze ona swój początek w strugach wpływających do jeziora Puńsk, z którego płynie rzeka do jeziora Sejwy, a stąd przez Smolany do Sejn i dalej do Czarnej Hańczy.[3]

            Całą sejneńszczyznę zalicza się do tzw. mazurskiej strefy klimatycznej. Zima trwa 116 dni i charakteryzuje się dużymi opadami śniegu i wielkimi mrozami. Potocznie nazywa się „Polską syberią”. Lato jest zazwyczaj jest ciepłe, średnia temperatura lipca wynosi 17oC.[4]

           

2. Osadnictwo

            Położenie terenu i warunki klimatyczne sprzyjały osadnictwu. Pierwszy człowiek na tych terenach pojawił się u schyłku epoki kamienia, paleolitu. Ślady jego działalności pochodzą także z okresu brązu i wczesnego żelaza. Od 7-5 wieku przed naszą erą tereny te zamieszkiwali Jaćwingowie. Należeli oni, jak Litwinie i plemiona staropolskie do Bałtów. Obszar dzisiejszej parafii Smolany leży w centralnej części Jaćwieży.[5] W XIII wieku Krzyżacy zniszczyli całkowicie kraj Jaćwingów. Część ludności wyginęła w czasie walk, część uprowadzili Krzyżacy do swego kraju osiedlając ich głównie na Sambii, część zbiegła do sąsiednich krajów, przede wszystkim do pokrewnych im Litwinów. Kraj Jaćwingów pokryła puszcza.[6]

            Prawdopodobnie na terenie puszcz przebywały luźne grupy ludności jaćwieskiej. Jedna z takich grup zamieszkiwała półwysep na jeziorze Wigry. Zostali oni wysiedleni gdy zakładano dwór myśliwski na tym miejscu. W inwentarzu starostwa sewejskiego z 1642 r. jest wspomniana wieś Wigrany, późniejsza wieś Czarne Wigrańce, a dzisiejsze Smolany. Prawdopodobnie zakładając dwór myśliwski na Wigrach przesiedlono tu resztkę plemienia jaćwieskiego Wigran i stąd wzięła się nazwa tej wsi.[7]

            Mimo, że tereny te nie były zaludnione trwały o nie ciągłe walki między Krzyżakami i Litwinami. Puszcze bowiem stanowiły ogromną wartość materialną. Ostatecznie Jaćwież podzielono między Krzyżaków a Litwinów traktatem z 27.IX.1422 roku nad jeziorem Melno. Granica, którą wtedy ustalono przetrwała jako wschodnia granica Prus do 1945 r.[8]

            Początek XVII wieku to okres pierwszego osadnictwa na ziemiach pojaćwieskich. Byli to najczęściej Polacy pochodzący z drobnej szlachty mazowieckiej, z  ziemi wiskiej. Osiedlali się również chłopi z okolic Grodna i Merecza.[9]  Nad jeziorem Sejwy Czarne (dziś Boksze Stare). Jej mieszkańcy mieli zadanie bronić dostępu do Puszczy Przełomskiej przed niepożądanymi gośćmi. W 1639 roku wieś ta liczyła 8 osoczników i miała 119 ha ziemi, w 1645 roku było już 12 osoczników. Nazwa wsi prawdopodobnie pochodzi od nazwiska rodu Bokszewiczów, osoczników przełomskich.[10]

            Z wcześniejszego okresu pochodzi dwór w Sejwach. Z rewizji puszcz z 1559 roku wiemy, że istniał ten dwór, a całość Sejwy miała osiedlonych 181 włók. Według inwentarza starostwa sewejskiego z 1642 roku osiedlonych było 334 włóki.[11] Do włości sewejskiej w XVI wieku należały tereny dzisiejszych wsi Rejsztokinie, żwikiele, Wiłkopedzie, Sejwy. Rejsztokienie miało 14 włók, Żwikiele – 26, Wiłkopedzie – 16, Sejwy – 29.[12]

            Między starostwem a sewejskim, a dobrami sejneńskimi leżały ziemie królewskie. W XVII wieku rozdano je uciekinierom z terenów zajętych przez Moskwę (z ziemi ziemi smoleńskiej). Tak powstał folwark Sejpiszki, Smolany i Reszcie (dziś Ochotniki).[13]

Najazd szwedzki zniszczył opisywane tereny i zatrzymał osadnictwo. Widać to na przykładzie ilości gospodarzy w poszczególnych wsiach:

Boksze 1645 – 12; 1668 – 2; 1679 – 7;

Romanowce 1645 – 8; 1668 – 2; 1679 – 2.[14]

            Duże spustoszenie w 1710 – 1711 roku zrobiło „morowe powietrze”. W 1710 roku w Bokszach zmarło 100 osób, a 1711 – 59 osób; zostały trzy osoby i dwa domy, to przykład zniszczenia.[15] Druga połowa XVII wieku to okres ponownej kolonizacji tych ziem. Dzieje się to za sprawą prywatnych właścicieli ziemskich.

            Michał Haberman (1763 – 1851) właściciel dóbr Szepiszki (661 – morgi ziem) odkupił od Kotarskich folwark Smolany (338 morgi) oraz folwark Ochotniki. Czerpiąc fundusze ze sprzedaży drewna, które wycinano w miejscach przeznaczonych na kolonizacje, Michał Haberman zakładał nowe wsie. Najwcześniej założył wieś Rudawkę (1789 – 1800), a następnie młyn Murowany Most. Tuż na zachód od Szjpiszek założył wieś Teklinowo (nazwa od pierwszej żony Habermana – Tekli zm. 1802 r.). W 1837 roku założył wieś Krystanów i Baraniszki.[16] Na miejscu zakupionego od Kotarskich folwarku Smolany na początku XIX wieku założył dużą wieś Smolany, do której sprowadził osadników i rzemieślników z Mazur oraz Żydów. W pierwotnym założeniu miała to być osada fabryczna. Miał nadzieję, że powiodą się jego projekty i Smolany staną się miastem. Wybudował też w Smolanach domy modlitwy dla ewangelików i Żydów. W 1834 roku rozpoczął budowę kościoła dla katolików jako filialnego parafii Krasnopol.[17]

 

Rozdział II

Powstanie kościoła i klasztoru Reformatorów i jego dzieje do 1896 roku.

 

1. Powstanie kościoła i sprowadzenie O. Reformatorów.

W grudniu 1837 roku Michał Haberman zwrócił się z prośbą do Kancelarii Biskupiej o obejrzenie nowo budowanej świątyni. Komisja Biskupia pozytywnie ustosunkowała się do zamiarów Habermana, który 12 marca 1838 roku zobowiązał się do utrzymania kościoła z własnych funduszy, wyposażyć w sprzęt kościelny. Kościół miał być kościołem filialnym parafii Krasnopol.[18] Księża proboszczowie z Kaletnika[19] i Sejn nie zgadzali się na takie rozwiązanie, ponieważ obawiali się, że ich parafianie mający bliżej do Smolan będą tam chodzić na nabożeństwo.[20] Jedynie proboszcz z Puńska zgadzał się na takie rozwiązanie.[21] 31 marca 1838 roku Michał Haberman uzyskuje oficjalną zgodę Biskupa na budowę kościoła[22] po wcześniejszym przekazaniu kurii biskupiej potrzebnych dokumentów: wyrysu gruntów, przekroju budowli i szczytu frontu.[23]

W lecie 1838 roku Michał Haberman zaprosił Prowincjała Ojców Reformatorów z klasztoru w Zarębach Kościelnych. Ten po obejrzeniu terenu i złożeniu obietnicy przez właściciela Smolan, że wiosną 1839 roku rozpocznie budowę klasztoru i przeznaczy na uposażenie klasztoru:”2 ha ogrodu, sianorzęci na wozów do dwudziestu, drzewa opałowego dwadzieścia sążni, wolne rybołówstwo w stawie przyległym, wszelkie opatrzenie dla całego zgromadzenia przez dwa lata, wszystko to pod warunkiem dopóki Reformaci będą mieszkać w Smolanach; z chwilą kasaty zakonu wszystko wraca do dziedzictwa Smolan:, zgodził się na założenie klasztoru Reformatorów Prowincji Pruskiej w Smolanach.[24]

Biskup Augustowski zwrócił się 18 sierpnia 1838 roku do Komisji Rządowej o zezwolenie na założenie klasztoru Reformatorów w Smolanach. Prośbę swą motywował dobrem duchowieństwa i świeckich, którzy będą korzystali z posługi zakonników.[25] W lipcu 1839 roku Komisja wyraża zgodę by zgromadzenia Ojców Reformatorów mogło przyjść do Smolan.[26] Już pod koniec sierpnia Prowincjał O. Caudidus Kosierowski posyła do Smolan dwóch zakonników z Zarąb Kościelnych ze statusem rezydentów. Jednym z nich był późniejszy gwardian klasztoru O. Józef Czapski.[27]

Przybyli zakonnicy zastali już pobudowany i wyposażony kościół oraz klasztor w stanie budowy, którą rozpoczęto na wiosnę.

Kościół pobudowany z kamienia, trzy nawy z dwoma chórami – zakonnym i organowym, kryty dachówką. Główne wejście do kościoła od strony wschodniej poprzez podwójne drzwi do przedsionka,  z którego było wejście na chór gdzie znajdowały się sześciogłosowe organy, oraz do wszystkich naw kościoła. Od strony południowej znajdowały się  drzwi do zakrystii. W kościele znajdowały się trzy ołtarze. Główny murowany, a w nim umieszczona figura Chrystusa na krzyżu. Boczne ołtarze murowane z obrazami św. Antoniego i Matki Bożej Anielskiej. Do kościoła przylegał klasztor składający się  z dwóch piętrowych pawilonów, murowanych, pokrytych dachówką połączonych z kościołem. Klasztor wraz z kościołem tworzył literę U. Do klasztoru od strony zachodniej dobudowany był ustęp.[28]

 

2. Działalność Reformatorów od 1840 roku do kasaty klasztoru w Smolanach.

            Od 1840 roku rozpoczyna się praca O. Reformatorów w Smolanach. Stolica Apostolska udziela pozwolenia na odpusty: św. Izydora, Matki Bożej Anielskiej, św. Michała Archanioła i św. Kazimierza.[29]

            Zakładają też szkołę, którą utrzymują z własnych funduszy. Materiał na budowę szkoły pozyskują z rozebranego kościoła w Magdalenowie (parafia Wigry).[30] Również w 1840 roku powstaje Bractwo Szkaplerza Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny do którego mogły wstępować osoby obojga płci bez względu na wiek. Członkowie tego bractwa zobowiązywali się do codziennego odmawiania Koronki do Niepokalanie Poczętej Najświętszej Maryi Panny, ćwiczenia się w cnocie czystości i posłuszeństwa, bycia zawsze w stanie łaski. W 1864 roku do bractwa należało 67 osób.[31]

            Zakonnicy ze Smolan oprócz posługi duszpasterskiej dla okolicznej ludności pomagają sąsiednim parafiom, szczególnie poprzez prowadzenie rekolekcji. Klasztor utrzymuje się z gruntów danych przez Habermana oraz z kwesty, którą zakonnicy prowadzą w okolicznych parafiach.[32]

            W obrębie cmentarza przykościelnego od wschodniej strony w 1846 roku Michał Heberman wybudował kaplicę grobową dla swojej rodziny. Zatroszczył się o to by w dzień po odpuście św. Izydora Oracza było oprawiane nabożeństwo żałobne za wszystkich byłych posiadaczy Smolan z dawnych wieków, którzy z powodu dużej odległości do świątyni (Hoża koło Grodna) często umierali bez sakramentów. Na te nabożeństwa przeznaczył odpowiedni fundusz.[33]

            Według spisu z 1865 roku w Smolanach pracowali następujący zakonnicy:

O. Joachim Wierzbiło ur. w Pajawiszkach gmina i powiat Kalwaryjski 29.IX.1826 roku. W zakonie do 19.VIII.1844 roku. Święcenia kapłańskie przyjął  9.XII.1849 roku, w klasztorze pełnił rolę przełożonego, przybył tu z Żuromina.

O. Chryzostom Dąbrowski ur. w Dąbku, gm. kleczkowo, powiat Ostrołęka 22.IV.1814 roku. W zakonie od 26.I.1833 roku, święcenia kapłańskie 6.VII.1837 roku, pełnił rolę wikariusza, przybył tu z Zarąb Kościelnych.

O. Tymoteusz Budziszewski ur. w Świerzach, gm. Leśniewo, powiat Ostrołęka 10.VIII.1812 roku. W zakonie od 3.V.1832 roku, święcenia kapłańskie 6.I.1836 roku, pełnił rolę ojca duchownego, przybył tu z Siennicy.

O. Mateusz Tuburczyński ur. we Włocławku 2.III.1816 roku. Do zakonu wstąpił 21.IX.1834 roku, święcenia kapłańskie 6.I.1840 roku, pełnił rolę kaznodziei ludowego, przybył tu z Węgrowa.

O. Hiacynty Wasilewski ur. w Surguciach, gm. Mariampol 11.IX.1814 roku. W zakonie od 16.VIII.1843 roku, święcenia kapłańskie 12.V.1848 roku. Przybył z Siennicy.

O. Józef Stankiewicz  ur. w Gierałtach Nowych, gm. Mazury, powiat łomżyński 22.VII.1822 roku. W zakonie od 18.IX.1841 roku, święcenia kapłańskie 8.IX.1846 roku, pełnił funkcję kaznodziei ludowego, przybył tu z Białej.

O. Gerard Kamiński ur. w Jeziotrokach, gm. Augustów 4.IV.1820 roku. Do zakonu wstąpił 23.IX.1843 roku, wyświęcony na kapłana 7.III/1847 roku, pełnił rolę kaznodziei, przybył tu z Włocławka.

O. Bernard Wierzbicki ur. w Pilokonie, gm. Kalwaria 6.I.1826 roku. W zakonie od 19.VIII.1844 roku, wyświęcony na kapłana 10.XII.1850 roku, pełnił rolę spowiednika, przybył tu z Węgrowa.

Brat Seweryn Piórkowski ur. w Węgrowie, powiat siedlecki 1.V.1806 roku. W zakonie od 12.X.1825 roku, profesję zakonną złożył 13.X.1826 roku, pełnił rolę ogrodnika. Przybył tu z Zarąb Kościelnych.

Brat Jakub Łopiński ur. w Dąbrowie, gm. Dąbrowa, powiat łomżyński 27.IX.1834 roku. W zakonie od 24.VII.1855 roku, profesja zakonna 25.VII.1856 roku, pełnił rolę kucharza, przybył tu z Węgrowa.

Brat Augustyn Zejc ur. w Balwierzyczkach, gm. Mariampol 28.XII.1829 roku. W zakonie od 28.VIII.1861 roku, profesja zakonna 29.VIII.1962 roku, pełnił rolę ekonoma domu, przybył tu z Zarąb Kościelnych.[34]

 

 

 

            Po powstaniu styczniowym ograniczono działalność zakonów. W 1864 roku usunięto zakonników ze szkoły, którą prowadzili przy swoim klasztorze a sprowadzono nauczycieli cywilnych.[35] Zakonnicy bez zgody władz państwowych nie mogli opuszczać klasztoru. Rząd zabronił śpiewać niektórych pieśni religijnych.[36] W roku 1874 klasztor zostaje zlikwidowany. Pozostaje tylko jeden zakonnik dla obsługi wiernych, którzy gromadzili się  na nabożeństwa w kościele – O. Hiacenty Wasilewski.[37] W chwili likwidacji klasztoru 15.I.1874 roku, wspólnotę zakonną tworzyli: przełożony – O. Józef Stankiewicz, wikary – O. Chryzostom Dąbkowski, O. Tymoteusz Budziszewski, O. Joachim Wierzbiło, O. Hiacynt Wasilewski, O. Gerard Kamiński oraz bracia zakonni: Jakub Łopiński, i Seweryn Pieńkowski. Zakonnicy zostali przeniesieni do etatowego klasztoru Reformatorów w Wysokim Kole koło Radomia. Zakonnicy mieli również prawo wyjazdu za granicę, ale nikt z nich na to się nie zgodził. W Smolanach pozostał O. Hiacynt Wasilewski, któremu Komisja Rządowa pozostawiła cztery cele. Pozostałe pomieszczenia klasztoru zostały pozamykane i opieczętowane. Biblioteka klasztorna składająca się z 301 woluminów została przekazana do Seminarium w Sejnach.[38]

 

3. Okres przejściowy od kasaty zakonu do utworzenia parafii.

            Pozostawiony do obsługi duszpasterskiej kościoła O. Hiacynt Wasilewski zmarł 6 maja 1889 roku i został pochowany w podziemiu kościoła, pod zakrystią.[39] 8 maja 1889 roku ks. Juksztys. wikariusz z Sejn, przejął opiekę nad Smolanami.[40] Od 4 sierpnia tegoż roku został mianowany nowy rektor kościoła ks. Jan Użupis. Przejęty przez niego majątek kościelny był w dobrym stanie. W jednej części klasztoru mieściła się szkoła wiejska.[41]

 

 

Rozdział III

Powstanie parafii Smolany i jej dzieje na przestrzeni 100 lat.

 

1. Powstanie parafii i jej losy do odzyskania niepodległości.

            4 listopada 1897 roku dekretem biskupa Pawła Krajewskiego została utworzona parafia Smolany, w skład której weszły wsie z parafii Sejny, Puńsk i Kaletnik.[42] Parafię Smolany w 1897 roku tworzyły wsie: Smolany, Rudawka, Baraniszki, Murowany Most, Skiersowszczyzna, Teklinowo i folwarki Szejpiszki, Ochotniki przyłączone z parafii Sejny; Rejsztokiemie, Żwinkiele, Wiłkopedzie, Widugiery z parafii Puńsk; Boksze Stare z parafii Kaletnik.[43] Pierwszym proboszczem parafii Smolan został ks. Tomasz Żubrys. Z chwilą utworzenia parafii w Smolanach rozpoczęło się normalne życie parafialne. Od 1898 roku założono księgi metrykalne urodzin, ślubów i zgonów. W oparciu o te księgi możemy zobaczyć wielkości poszczególnych wsi parafii Smolany do roku 1918.

 

Tabela 1. Ilość urodzin w poszczególnych wsiach w latach 1899 – 1901; 1910 – 1912.

Miejscowość

1899

1900

1901

1910

1911

1912

Baraniszki

1

1

1

1

1

-

Boksze Stare

3

7

2

3

1

5

Murowany Most

-

-

3

1

-

1

Ochotniki

4

1

4

3

-

1

Polesie

5

2

4

1

5

4

Rejsztokiemie

8

9

8

3

10

7

Rudawka

6

6

7

4

3

3

Sejwy

-

-

-

4

2

-

Skiersowszczyzna

-

-

-

1

-

1

Smolany

5

8

6

3

4

3

Szejpiszki

4

4

3

3

3

4

Teklinowo

1

1

-

1

2

-

Widugiery

13

12

12

-

-

-

Wiłkopedzie

6

11

7

6

9

11

Żwikiele

12

9

16

7

13

10

Inne

1

3

2

1

1

-

Razem

69

71

73

42

54

50

Źródło: Urząd Stanu Cywilnego w Puńsku. Akta urodzin parafii Smolany 1898 – 1922.

 

 

 

Tabela 2. Ilość zgonów w poszczególnych wsiach w latach 1900 – 1902 i 1910 – 1912.

Miejscowość

1900

1901

1902

1910

1911

1912

Baraniszki

-

-

-

-

-

-

Boksze Stare

2

8

1

6

3

1

Murowany Most

-

1

-

-

-

-

Ochotniki

1

4

5

3

1

1

Polesie

3

-

3

2

1

1

Rejsztokiemie

12

4

5

5

5

7

Rudawka

7

6

7

2

2

3

Sejwy

-

-

-

1

1

-

Skiersowszczyzna

-

-

-

1

-

-

Smolany

9

4

5

9

4

2

Szejpiszki

5

-

7

2

3

3

Teklinowo

-

1

4

2

-

-

Widugiery

10

8

18

-

-

-

Wiłkopedzie

5

9

10

1

11

6

Żwikiele

6

13

18

7

4

7

Inne

1

-

4

1

1

3

Razem

61

58

86

42

35

34

Źródło: Urząd Stanu Cywilnego w Puńsku. Akta zgonów parafii Smolany 1898 – 1922.

            Jak widać po ilości urodzin i zgonów największymi wsiami w nowo powstałej parafii były Widugiery, Wiłkopedzie, Żwikiele i Rejsztokiemie, a najmniejsze osady to Baraniszki, Murowany Most, Teklinowo, Skiersowszczyzna. W chwili utworzenia parafii, jej teren zamieszkiwało około 1500 osób.[44]

            Życie religijne parafii toczyło się wokół nabożeństw sprawowanych w kościele smolańskim. W dni powszednie Mszę świętą odprawiano o godz. 700. W każdy piątek więcej ludzi przychodziło do kościoła dla odbycia spowiedzi i ucałowania relikwi krzyża świętego. W tym dniu Mszę świętą sprawowano o godzinie 800. W soboty i wigilie wszystkich świąt na godzinę przed zachodem słońca śpiewano Litanię Loretańską zamiast Nieszporów. W niedziele zwykłe o godz. 630 śpiewano Godzinki do Najświętszej Maryi Panny po polsku. O godz. 700 odprawiano pierwszą Mszę świętą, a po niej o godz. 800 lud śpiewał po polsku jedną część Różańca stosownie do okresu liturgicznego. O godz. dziesiątej – Msza święta, po której przed wystawionym Najświętszym Sakramentem śpiewano Suplikacje. Piętnaście minut przed jedenastą ksiądz ubrany w humerał, albę, stułę i kapę wychodził by pokropić wodą święconą lud. Po powrocie do zakrystii ubierał się w ornat i odprawiał uroczystą sumę. Po tej Mszy świętej kapłan ubrany w komżę i stułę zamiast kazania wygłaszał naukę katechizmową i bezpośrednio po niej , wziąwszy kapę, śpiewał Nieszpory. Psalmy, hymn, responsoria śpiewał po łacinie chór przy akompaniamencie organów. Po Nieszporach kapłan ubrany tylko w komżę odmawiał modlitwy wieczorne i na koniec intonował Anioł Pański, który śpiewali ludzie, a sam w tym czasie ubrany w komżę i stułę rozdawał Komunię Świętą, udzielał sakramentu chrztu, wpisywał do bractw, święcił dewocjonalia. W niedziele adwentowe śpiewało się o świcie przed ołtarzem Matki Bożej Mszę świętą roratnią. W niedziele Wielkiego Postu po Nieszporach ludzie śpiewali Gorzkie Żale po polsku, a następnie odprawiali Drogę Krzyżową, którą kończono ucałowaniem relikwii krzyża świętego.

W 1899 roku w parafii Smolany obchodzono następujące odpusty:

a)      Świętego Izydora Oracza – do którego przywiązany jest bullą Papieża Piusa IX z 1862 roku odpust zupełny,

b)      Świętego Antoniego,

c)      Najświętszej Maryi Panny Anielskiej,

d)      Narodzenia Najświętszej Maryi Panny,

e)      Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny.

Na te odpusty było pozwolenie biskupa z 1896 roku. Kazania oraz nauki katechizmu odbywały się na przemian w dwóch językach – polskim i litewskim.

            Nabożeństwo majowe odprawiano w zwykłe dni po Mszy świętej około godz. 800 , a w niedzielę po Nieszporach. W październiku różaniec był odprawiany podczas porannej Mszy świętej.

            Ważnym wydarzeniem w pracy duszpasterskiej były odwiedziny rodzin tzw. kolędowanie. Kapłan ubrany w komżę i białą stułę z krzyżem w ręku odwiedzał swych parafian. Witał ich pozdrowieniem chrześcijańskim, a potem śpiewał po łacinie „Salve Jesu”, kropił dom i obecnych wodą święconą, dawał do ucałowania krzyż. Po tych czynnościach prowadził rozmowę duszpasterską, notował liczbę uczęszczających i nie uczęszczających do spowiedzi, nauczał, upominał, godził zwaśnionych, zachęcał do dobra.[45]

            W 1910 roku parafię objął nowy ksiądz proboszcz Józef Katyl, urodzony 19.III.1871 roku w Katylinkach parafii Mariampol, wyświęcony 8.V.1895 w Sejnach.[46]

            Parafia w 1911 roku liczyła 1332 osoby. W poszczególnych wsiach ilość mieszkańców przedstawiała się następująco:

Tabela 3. Ilość mieszkańców w poszczególnych wsiach parafii Smolany w 1911 roku.

Lp.

Miejscowość

Osób

1

Baraniszki

9

2

Boksze Stare

115

3

Murowany Most

12

4

Folwark Ochotniki

56

5

Folwark Polesie

28

6

Polesie

38

7

Rejsztokiemie

175

8

Rejsztokiemie podklasztorne

31

9

Rudawka

92

10

Podsejwy

11

11

Skiersowszczyzna

3

12

Smolany

144

13

Folwark Szejpiszki

73

14

Teklinowo

16

15

Wiłkopedzie

216

16

Żwikiele

302

 

Razem

1332

Źródło: Ar Parafii Smolany. Wizytacja biskupia 1911.

            W stosunku do roku 1899 spadła ilość mieszkańców. Spowodowane to było ponownym odejściem do parafii Puńsk dużej wsi Widugiery. Nadal największymi wsiami pozostały: Żwikiele i Wiłkopedzie, a najmniejszymi Skiersowszczyzna, Baraniszki i Podsejwy.

            O życiu religijnym ludności świadczy ilość przyjmowanej komunii świętej w ciągu poszczególnych lat: 1908 – 8 000; 1909 – 8 500; 1910 – 8 800.

            W 1911 roku posługę organisty w parafii pełnił Józef Budzejko, a kościelnym był Józef Aleksa.[47]

 

2. Życie parafii w dwudziestoleciu międzywojennym.

            W 1918 roku Polska odzyskała niepodległość. Na terenie opisywanej parafii do 1920 roku toczyły się potyczki wynikające z kwestii spornej granicy między Polską, a Litwą. Życie parafialne przebiegało jednak normalnie, ludzie rodzili się, zakładali rodziny, umierali.

Tabela 4. Ilość urodzin w poszczególnych wsiach w latach 1920 – 1922.

Miejscowość

1920

1921

1922

Baraniszki

1

-

-

Boksze Stare

2

2

1

Murowany Most

5

1

4

Ochotniki

2

1

2

Polesie

2

3

-

Rejsztokiemie

12

16

6

Rudawka

1

1

1

Podsejwy

6

4

4

Skiersowszczyzna

2

-

-

Smolany

6

7

9

Szejpiszki

1

-

2

Teklinowo

2

1

1

Wiłkopedzie

7

6

9

Żwikiele

9

4

16

Razem

58

46

55

Źródło: USC w Puńsku. Akty urodzin parafii Smolany 1898 – 1922.

Tabela 5. Ilość zgonów w poszczególnych wsiach w latach 1920 – 1922.

Miejscowość

1920

1921

1922

Baraniszki

-

-

-

Boksze Stare

4

3

2

Murowany Most

-

-

1

Ochotniki

1

-

-

Polesie

3

2

2

Rejsztokiemie

10

4

4

Rudawka

1

1

1

Podsejwy

-

-

-

Skiersowszczyzna

-

-

-

Smolany

1

3

4

Szejpiszki

3

-

2

Teklinowo

1

1

2

Wiłkopedzie

5

10

6

Żwikiele

10

10

9

Razem

39

34

33

Źródło: USC w Puńsku. Akty zgonów parafii Smolany 1898 – 1922.

 

            W roku 1922 od pierwszego lipca parafię przejął kolejny proboszcz ks. Wacław Budrewicz ur. 26.III.1886 roku w Kalwarii, wyświęcony na kapłana w 1909 roku.[48]

            W 1828 roku odbyła się wizytacja biskupia parafii Smolany. Biskup w liście powizytacyjnym oprócz pozytywnych rzeczy zauważył, iż w parafii nadużywa się alkoholu. Czynili to nie tylko mężczyźni, ale również kobiety, dziewczyny i młodzież męska. Nadmierne zabawy połączone z alkoholem były przyczyną rozwiązłości, której owocem było kilkanaście urodzeń dzieci nieślubnych. Łamano post w piątek i opuszczano Mszę świętą niedzielną.

            Z dniem 1 lipca 1928 roku na prośbę mieszkańców wsi Sejwy dołączono tę wieś do parafii Smolany.[49]

            Ks. Budrewicz w 1928 roku założył w Smolanach Unię Żywego Różańca na co uzyskał pozwolenie również od Biskupa.[50]

            Uregulował on również sprawy majątkowe. W 1930 roku założono księgi hipoteczne na kościół rzymsko-katolicki w Smolanach oraz beneficjum proboszczowskie rzymsko-katolickie w Smolanach. Ziemię i budynki przekazała na własność Kościoła pani Sabina Haberman po spełnieniu przez Kościół takich warunków jak: modlitwa w każdą niedzielę za fundatorów i ich rodzinę; dwa razy do roku uroczyste nabożeństwo żałobne za fundatorów i ich rodzinę; odprawianie Mszy świętych w kaplicy grobowej na życzenie panie Sabiny Haberman lub jej sukcesorów; obowiązek prowadzenia w gmachach przyklasztornych szkoły sukcesorów; umieszczenie wewnątrz kościoła tablicy miedziorytu ku czci wnuka fundatora tegoż kościoła – Michała Habermana; zapłacenie 1 500 zł pani Haberman za plac przed kościołem i ogród nad rzeką.[51]

            Po dziesięciu latach posługi w parafii Smolany w 1932 roku ks. Budrewicz odszedł do Puńska. Do Smolan przybył nowy proboszcz ks. Ludwik Niedźwiecki ur. 14.II.1900 roku w folwarku Sosnowy Grąd, parafia Jeleniewo, wyświęcony na kapłana w 1927 roku. Parafię Smolany objął 1 listopada 1932 roku.[52]

            W chwili przekazywania parafii ks. Niedźwieckiemu stan kościoła był dobry. Do bocznego ołtarza w 1925 roku zakupiono obraz Najświętszego Serca Pana Jezusa. W 1931 roku dokonano remontu zewnętrznego budynku przyklasztornego. We wrześniu 1932 roku uregulowano sprawy gruntów kościelnych, na które założono księgi hipoteczne oraz nabyto z majątku Sejwy 19 ha ziemi na beneficjum proboszczowskie.[53] Utrzymanie budynków parafialnych, remonty i zakup ziemi pochłaniały duże sumy pieniędzy. Z chwilą przekazania parafii w 1932 roku deficyt w kasie parafialnej wynosił 2 879 zł.[54]

            Z wizytacji biskupiej z roku 1935 wynika, że w poszczególnych wsiach parafii Smolany mieszkała następująca liczba mieszkańców:

Lp.

Miejscowość

Osób

1

Baraniszki

12

2

Boksze Stare

110

3

Murowany Most

19

4

Ochotniki

65

5

Polesie

47

6

Folwark Polesie

35

7

Fejsztokiemie

192

8

Rejsztokiemie podklasztorne

43

9

Rudawka

118

10

Podsejwy

21

11

Skiersowszczyzna

10

12

Smolany

185

13

Szejpiszki

105

14

Teklinowo

32

15

Wiłkopedzie

243

16

Żwikiele

333

 

Razem

1570

Źródło: Wizytacja biskupia 1935.

            Biskup we wnioskach powizytacyjnych wskazał słabą ofiarność parafian oraz duże zagrożenie moralne płynące z nadużywania alkoholu przez wielu parafian.[55] W 1934 roku na prośbę Franciszka Miszkiela, właściciela osady Romanowce, odłączono tę osadę od parafii Smolany.[56]

            Ks. Budrewicz po trzech latach pobytu w Puńsku w 1935 roku obejmuje z powrotem probostwo w Smolanach i pozostaje na tym stanowisku do 1956 roku.  W 1936 roku parafia przystępuje do remontu kościoła i klasztoru. Ogólne zebranie parafialne 12 lipca 1936 roku uchwaliło składkę na cele remontu po 1 zł od domu, 50 gr. od osoby i 40 gr. od 1 ha ziemi co dawało sumę ok. 1 500 zł. rocznie. Jeszcze w tym samym roku przeprowadzono remont plebani na sumę 930 zł. W następnym roku wyremontowano fundamenty kościoła i budynku poklasztornego oraz zgromadzono materiał na remont dachu kościoła i wieży. W 1938 roku wyremontowano w budynku poklasztornym salę parafialną i zakupiono do niej ławki.[57]

 

3. Parafia od II wojny światowej do czasu objęcia przez Ojców Oblatów.

            II wojna światowa nie przerwała prowadzonych prac remontowych. W 1939 roku rozpoczęto remont dachu kościoła, wzmocniono więźbę dachową, pod sklepienie kościoła dano wzmacniające stolce oparte na filarach. W 1941 roku wyremontowano sklepienie kościoła i wymalowano kościół wewnątrz, poprawiono dach i ogrodzenie cmentarza. Rok później dobudowano 10 m obory spalonej w 1939 roku. W 1945 roku wyremontowano mieszkania dla księdza proboszcza i organisty. W 1948 roku przykryto blachą cynkowaną północną część dachu kościoła, a w 1952 roku część południową oraz doprowadzono przez doraźne remonty do porządku wnętrze plebani zniszczone przez wojska podczas wojny.[58] Wojna osłabiła znacznie działalność duszpasterską. Ludzie bali się wspólnego działania, spotykania się. Bractwo Niepokalanego Poczęcia NMP, które w roku 1920 liczyło 158 członków, w 1930 – 64, to w okresie wojny zaledwie 10 osób. Działalność bractwa po wojnie zanikła.[59]

            W latach 1956 – 1959 proboszczem parafii Smolany był ks. Eugeniusz Berezowski, a od 1959 roku ks. Dominik Kempisty. Z chwilą objęcia przez niego parafii w poszczególnych wsiach parafii mieszkała następująca liczba ludności:

Tabela 7. Ilość mieszkańców poszczególnych wsi parafii Smolany w 1959 roku.

Lp.

Miejscowość

Mężczyzn

Kobiet

Litwinów

Polaków

Razem

1

Boksze Stare

42

60

0

102

1022

2

Murowany Most

27

29

0

56

56

3

Rejsztokiemie

88

95

125

58

183

4

Rudawka

39

33

1

71

72

5

Sejwy

56

57

21

92

113

6

Smolany

79

90

7

162

169

7

Szejpiszki

35

36

2

69

71

8

Teklinowo

9

14

18

5

23

9

Wiłkopedzie

47

35

78

4

82

10

Żwikiele

127

120

223

24

247

 

Razem

549

569

456

643

1118

Źródło: Ar. Par. Spis inwentarza kościoła w Smolanach 1959.

 

            Ilość parafian w stosunku do roku 1935 zmniejszyła się o 452 osoby – prawie o 1/3. Po wojnie zanikły niektóre wsie. Baraniszki, Murowany Most, Skiesowszczyzna, Polesie połączyły się w jedną wieś pod nazwą Murowany Most. Majątek Ochotniki (114 ha) rozparcelowano  29.XI.1944 roku dzieląc go dla służby dworskiej (9 osób), chłopów bezrolnych (5 osób), chłopów małorolnych (11 osób) i chłopów średniorolnych (2 osoby).[60] Majątek Szejpiszki nie podlegał parcelacji i utworzono w nim Państwowe Gospodarstwo Rolne.[61] W 1958 roku na wniosek mieszkańców wieś Ochotniki przeszła do parafii Sejny.[62]

            3 września 1960 roku proboszcz Kempisty sprzedał ziemię parafialną w Sejwach i Żwikielach.[63] Budynki klasztorne tylko częściowo były zagospodarowane przez proboszcza. W jednej części znajdowały się pomieszczenia wynajęte dla Wydziału Zdrowia na Wiejski Ośrodek Zdrowia. Był tam gabinet lekarski, poczekalnia i korytarz.[64]

            Życie religijne parafian skupiało się wokół świątyni. W 1959 roku było w parafii 848 osób spowiadających się, 411 mężczyzn i 473 kobiet.[65] W dniach od 28 maja do 4 czerwca 1959 roku odbyły się Misje parafialne. Prowadzili je misjonarze z zakonu Kapucynów z Nowego Miasta i Łomży.[66] Na dziedzińcu przy kościele postawiono na pamiątkę tych misji drewniany krzyż.[67] Dla wygody wiernych wprowadzono w niedziele trzy Msze święte: 900 w języku polskim; 1000 w języku litewskim; 1130 w języku polskim.[68]

            Kardynał Wyszyński Prymas Polski 15 lipca 1964 roku potwierdził dni odpustowe w Smolanach: 15 maja św. Izydora Oracza, patrona parafii i 2 sierpnia Matki Bożej Anielskiej.[69] Wraz ze zmniejszającą się liczbą ludności parafii zmniejszyła się liczba ślubów, chrztów i pogrzebów. Obrazuje to tabela ósma.

 

Tabela 8. Ilość ślubów, chrztów i zgonów w parafii Smolany 1960 – 1965.

Rok

1960

1961

1962

1963

1964

Śluby

10

5

6

12

11

Chrzty

28

32

23

15

19

Zgony

19

14

9

14

13

Źródło: Akta metrykalne parafii Smolany.

            Od sierpnia 1964 roku proboszczem parafii Smolany został ks. Henryk Kwaterski. W okresie zarządzania parafią przez tego proboszcza dokonano wiele prac remontowych. Pierwszą inwestycją było ogrodzenie cmentarza grzebalnego murem żelbetowym oraz powiększenie go. Wykonano również nową bramę wejściową na cmentarz przykościelny. W świątyni w nawach bocznych wykonano malowane na płótnie obrazy i umieszczono je na suficie w specjalnych famach, ufundowano również nowy obraz św. Izydora pędzla pana Srzednickiego, malarza ze Smolan i umieszczono go w bocznym ołtarzu. Wymieniono również podłogę w całym kościele.[70]

            Przez jakiś okres wraz z księdzem proboszczem mieszkało kilku księży – emerytów, którzy pomagali w pracach duszpasterskich. W tym okresie w dni powszednie odprawiano Msze święte  o godz. 630, 700, i 730, a w niedzielę i święta o godz. 800, 1000 i 1200. W dni powszednie we Mszach świętych uczestniczyło od 6 do 10 osób, a w niedzielę i święta od 300 do 500 osób, zależnie od pogody. W kościele sprawowano również inne nabożeństwa. W Wielkim Poście po sumie w niedzielę śpiewano Gorzkie Żale, a w piątki o godz. 1500 odprawiano Drogę Krzyżową. Nabożeństwa majowe i październikowe sprawowano o godz. 1800. Sakrament pojednania był sprawowany przed i podczas Mszy świętej, spowiadających się z całej parafii było 840 osób. Istniały też grupy nieformalne: ministrantów – 8. bielanek – 20,  tercjarzy – 4, Żywego Różańca – 120 osób. W 1974 roku odbyły się misje parafialne. Były to misje trzeźwościowe. Zdaniem proboszcza ks. Henryka Kwaterskiego likwidacja sprzedaży alkoholu poprawiłaby stan moralny parafii i zmniejszyłoby obojętność religijną wielu parafian.[71]

            W kościele założono ogrzewanie za pomocą pieców akumulacyjnych. Pomalowano kościół i zrobiono nowy ołtarz soborowy i lektorium. Wykonano nowe dzwony i umieszczono je w portyku kaplicy Habermanów. Dokonano remontu budynku poklasztornego. Podobnie jak kościół tak i klasztor pokryto blachą ocynkowaną, założono centralne ogrzewanie, kanalizację i wodę w zamieszkałej przez księdza proboszcza.[72]

            W 1975 roku posługę duszpasterską w parafii Smolany obejmuje ks. Jan Jerzy Macek. Wizytujący parafię ks. bp Mikołaj Sasinowski 7-9.V.1976 roku zastał parafię liczącą 1055 osób. Mszę świętą w dni powszednie sprawowano wieczorem, uczestniczyło w niej 20-30 osób. Ludzie – jak stwierdził ks. proboszcz – byli pobożni i ofiarni. Podstawowa wada parafian to pijaństwo i powodowane tym bójki. W kościele wykonano podłogę na prezbiterium.[73]

 

4. Ojcowie Oblaci w Smolanach.

            W październiku 1976 roku O. Józef Chlebek prowadząc rekolekcje w parafii Wigry rozmawiał z ks. Mackiem na temat ewentualnego oddania parafii Smolany O. Oblatom.[74] Prowincjał Misjonarzy Oblatów ks. Alfons Kupka pozytywnie ustosunkował się do propozycji Biskupa Łomżyńskiego i w grudniu 1976 roku podejmuje decyzję na tymczasową pracę Ojców w tej parafii.[75]  Pierwszym Oblatem na tej nowej placówce zostaje od dnia 22 kwietnia 1977 roku O. Alfred Rodzynek, który zostaje mianowany O. Dyrektorem domu. Ks. proboszcz Jan Jerzy Macek pragnąc wstąpić do Zgromadzenia Misjonarzy Oblatów rozpoczął w tym dniu swój postulat.[76]  27 czerwca 1977 roku przybywa jeszcze jeden współbrat O. Franciszek Żak.[77] W październiku tegoż roku ks. Macek rozpoczął nowicjat. Mistrzem nowicjatu został O. Rodzynek.[78] Ukończył go 26.X.1978 roku składając pierwsze śluby na jeden rok.[79] Misjonarze Oblaci włączyli się w pomoc okolicznym parafiom, głosząc tam rekolekcje, spowiadając czy pełniąc inne posługi duszpasterskie. Dzięki funduszom zakonnym rozpoczęli modernizację budynku poklasztornego przygotowując go do potrzeb zgromadzenia zakonnego.[80]

            W dniu 1 października 1981 roku Biskup Łomżyński Mikołaj Sasinowski zawarł umowę z Prowincjałem Misjonarzy Oblatów Leonardem Głowackim powierzając temu zgromadzeniu duszpasterstwo parafii św. Izydora w Smolanach.[81]  W tym też roku 8 września ks. Macek złożył śluby wieczyste.

            Trwały nadal prace adaptacyjne budynku klasztornego. Do wspólnoty zakonnej dołączył O. Kaleta, wobec którego zastosowano w czasie stanu wojennego areszt domowy.[82]

            W 1982 roku odbyła się kolejna wizyta biskupa. Radością biskupa były prowadzone prace przy renowacji klasztoru oraz posługa Misjonarzy wobec duchowieństwa i wiernych całej diecezji łomżyńskiej. Smutne strony parafii – to jak nadmienił ks. proboszcz – pijaństwo  (spora ilość nałogowych alkoholików) oraz 50 osób nie korzystających z kościoła i nie przystępujących do sakramentu pojednania. Zmniejszyła się także liczba parafian, było ich w tym roku 950 osób.[83]

            W maju tegoż roku rozpoczęto budowę nowej kotłowni i wykopano studnię głębinową. Wspólnota zakonna powiększyła się o Brata Józefa Golenia, który podjął obowiązki gospodarczego i kościelnego, oraz O. Ryszarda Czepka obejmującego funkcję Dyrektora domu i ekonoma. Pod koniec grudnia 1982 roku do klasztoru przybywa pierwszy kandydat na brata – Zachariasz Frącek. Od tego momentu klasztor w Smolanach staje się miejscem formacji dla kandydatów do nowicjatu.

            Rok 1983 to ukończenie kotłowni i zainstalowanie centralnego ogrzewania w całym klasztorze. Kanalizację podłączono do nowo wykonanego szamba.[84] Nowy Biskup diecezji łomżyńskiej w styczniu 1985 roku zwalnia parafię z wszelkich opłat na rzecz Kurii Biskupiej w zamian za możliwość korzystania z klasztoru jako domu rekolekcyjnego dla księży i innych grup nieformalnych.[85]

            Z dniem 1 lipca 1985 roku nowym proboszczem w Smolanach zostaje O. Augustyn Matysek.[86] Kontynuowano prace przy adaptacji strychu klasztoru, przerabiając go  na dom rekolekcyjny z pokojami i kaplicą na poddaszu. Wymieniono całkowicie więźbę dachową i pokryto nową blachą. W październiku założono w kościele radiofonizację, której dotychczas nie było. 15 grudnia O. Jan Macek otrzymuje dyspensę Stolicy Apostolskiej od ślubów zakonnych i w czerwcu 1986 roku opuszcza Smolany. Rok 1986 to również początek budowy budynku gospodarczego. Szczególnym przeżyciem dla wspólnoty zakonnej i parafialnej było nawiedzenie Smolan przez obraz Matki Bożej Częstochowskiej poprzedzone misjami parafialnymi przeprowadzonymi przez Ojców Redemptorystów.[87]

            Wprowadzono nowe nabożeństwa – w środy Nowennę do Najświętszej Maryi Panny i Godzinę świętą. Raz w miesiącu po każdej Mszy świętej odbywała się katechizacja dorosłych.[88]

            W kwietniu 1989 roku rozpoczęto remont kościoła. Rozebrano starą wieżę i zbudowano nową, wymieniono uszkodzoną więźbę dachową i pokryto cały kościół blachą miedzianą.[89] Wyremontowano także organy w świątyni.[90]

            13 listopada 1989 roku Klasztor Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej w Smolanach uzyskał nagrodę III stopnia w konkursie „najlepszego użytkownika obiektu zabytkowego 1988 roku” – za uratowanie XIX wiecznego zespołu klasztornego.[91]

            W maju 1990 roku rozpoczęto prace przy elewacji zewnętrznej kościoła.[92] Wykonano nowe tynki na całej elewacji kościoła, uwidoczniono kamienie, a miejsca między nimi pokryto tynkiem szlachetnym. Wstawiono także nowe okna w całym kościele.[93] Prace te były wykonywane pod opieką nowego księdza proboszcza O. Edwarda Fuszela, który od lutego 1990 roku objął tę funkcję.[94]  W 1991 roku nadal kontynuowano prace przy świątyni. Wykonano dwa nowe konfesjonały, boczne ławki i położono parkiet na prezbiterium kościoła parafialnego.[95]

            Od lipca 1992 roku proboszczem wspólnoty parafialnej zostaje O. Piotr Wójcik.[96] 10 lipca 1993 roku w bazylice sejneńskiej otrzymuje święcenia kapłańskie pierwszy od chwili powstania parafii ks. Romuald Zdanis pochodzący ze wsi Żwikiele.  Swoją pierwszą mszę odprawia 11 lipca w Smolanach.[97]

            W tymże roku kontynuowano prace przy kościele. Wymieniono instalację elektryczną oraz wykonano centralne ogrzewanie w kościele.[98] W 1994 roku wyburzono dawny chór i wykonano nowy żelbetowy. Zlikwidowano również dwa boczne ołtarze i chór zakonny, zrobiono tylko jedno wyjście z zakrystii przesuwając ołtarz główny do przodu. Rozebrano również organy i położono je w pomieszczeniach klasztornych. W okresie posługi duszpasterskiej O. Piotra Wójcika powstały nowe grupy parafialne: Papieskie Dzieło Dziecięstwa Misyjnego – 20 osób; Promyki Jutrzenki – 11 osób. Prężnie działającą grupą prowadzoną przez O. Antoniego Degutis była Wspólnota Przyjaciół Misji.[99]

           

5. Przekazanie Parafii Smolany dla diecezji.

            2 lipca 1995 roku parafia Smolany zostaje przekazana przez Misjonarzy Oblatów dla diecezji. Tymczasowym administratorem zostaje mianowany ks. Edward Anuszkiewicz.[100], który administruje parafią do dnia 23 grudnia 1995 roku. W tym dniu parafię obejmuje ks. Jacek Chałko. Zostaje on również mianowany Dyrektorem Diecezjalnego Domu Rekolekcyjnego w Smolanach, który mieści się w budynku klasztornym.[101] Już w styczniu 1996 roku rozpoczęto prace przy kościele. Skuto wszystkie tynki ze ścian i otynkowano wnętrze kościoła. Wymieniono zgniłe elementy drewnianej konstrukcji i przywrócono pierwotny wygląd baz filarów.

            W budynku gospodarczym podjęto prace przy adaptacji jej górnej części (poddasza) na letni domek rekolekcyjny. W 1997 roku kontynuowano prace przy kościele. Dokonano odgrzybienia murów kościoła na wysokości prezbiterium i położono trwałą posadzkę z gresu. Zlikwidowano nastawę ołtarza głównego i wymieniono w tym miejscu absydę, a tabernakulum umieszczono na filarze. Odgrzybiono mury kruchy kościoła i ułożono posadzkę z gresu. Wykonano metalowe drzwi z kruchty do kościoła oraz schody na nowy chór muzyczny. Z pomocą Pana organisty z Augustowa zamontowano i nastrojono organy oraz zrobiono drewnianą balustradę na chórze. W budynku gospodarczym przygotowano pokoje mieszkalne, łazienki z ciepłą wodą, kuchnię i stołówkę. W tym roku budynek ten gościł pierwsze grupy. Dzięki życzliwości ludzi, budynek klasztorny został wyposażony w sprzęt kuchenny oraz tapczaniki i łóżka.[102]

            W kwietniu 1997 roku święcenia kapłańskie otrzymał ks. Witold Wojno pochodzący ze wsi Żwikiele. Aktualnie w naszym ełckim seminarium studiuje na drugim roku alumn Piotr Krakowski, drugi alumn Jarek Konopko jest w seminarium Misjonarzy Oblatów.

 

Zakończenie

 

            Parafia Smolany istnieje od 4 listopada 1897 roku. Obchodzi 100 lecie jej istnienia. Wcześniej mieszkańcy wiosek tej parafii mieli do dyspozycji okoliczne kościoły: Puńsk, Sejny, Krasnopol i Kaletnik.

            Kościół i klasztor zawdzięczają swoje powstanie właścicielom dóbr w Szejpiszkach, szczególnie Michałowi Habermanowi. To on troszcząc się o duchowe potrzeby ludzi żyjących w okolicznych wsiach i pracujących na jego ziemi wybudował domy modlitwy ewangelikom, Żydom i stał się fundatorem kościoła i klasztoru w Smolanach, pragnąc by i katolicy mieli swoją świątynię i swych kapłanów. Tak więc w pierwszej połowie XIX wieku powstaje w Smolanach zespół klasztorny, do którego przybywają Bracia Mniejsi – Franciszkanie Reformowani. Powstaje też w obrębie cmentarza przykościelnego kaplica grobowa Habermanów. Początki istnienia kościoła i klasztoru w Smolanach są więc praktyczną lekcją ekumenizmu. Niedługo Smolany cieszyły się posługą zakonników. Ukaz carski z 1874 roku likwiduje zakon w Smolanach. Ostatni zakonnik pozostawiony tu dla obsługi wiernych umiera w 1889 roku.  Zarząd nad kościołem i klasztorem objęli księża diecezjalni, a kościół stał się kościołem filialnym. 4 listopada 1897 roku została erygowana parafia pod wezwaniem św. Izydora w Smolanach. Nowo powstała parafia składa się z 15 wsi, w których mieszkało około 1 500 osób. Na przestrzeni stuletniej historii parafii niektóre wsie jak Widugiery, Ochotniki odłączyły się od parafii, inne jak Szejpiszki, Teklinowo, Baraniszki, Polesie, Skiersowszczyzna zanikły lub dołączyły się do innych wsi.

            Przez lata klasztor popadł w ruinę, gdyż pomimo usilnych starań proboszcza nie byli w stanie podjąć gruntownego remontu tak dużego obiektu.

            W latach siedemdziesiątych tego stulecia przybyli do Smolan Misjonarze Oblaci, którzy utworzyli tu swój dom zakonny oraz objęli duszpasterstwo parafii Smolany. Troszczyli się oni nie tylko o duchowe potrzeby wiernych, ale także przystąpili do gruntownych remontów otrzymanych obiektów: klasztoru i kościoła.

            W stulecie swego istnienia parafia Smolany obejmuje 8 wsi, z których największa liczy 39 domów. Parafię stanowią 193 rodziny. Mieszka w niej 812 osób. Przez ostatnie 25 lat parafia zmniejszyła się o 285 osób. Przyczyny są bardzo zróżnicowane: brak miejsc pracy, pijaństwo, zniechęcenie młodych do pracy na wsi, chęć łatwego życia w mieście.

            Na terenie parafii znajduje się jedna szkoła podstawowa w Smolanach.

            W niedziele i święta odprawiane są trzy Msze św., 800 i 1200 w języku polskim oraz o 1000 w języku litewskim. Przed Mszą św. w języku litewskim jest śpiewany różaniec. W dni powszednie Msze św. sprawuje się w zależności od pory roku o godz. 1600  lub 1900. W pierwszym tygodniu każdego miesiąca odwiedzani są wszyscy chorzy w parafii, aktualnie jest ich 19.

            Klasztor w Smolanach pełni rolę Diecezjalnego Domu Rekolekcyjnego, służąc różnym grupom, które przybywają tu by wypocząć, modlić się.

            Problemem parafii przewijającym się przez cały opisywany okres jest pijaństwo i zazdrość sąsiedzka. Jest spora grupa osób, która z powodu pijaństwa nie uczestniczy w życiu sakramentalnym Kościoła i wspólnoty parafialnej.

            Pisząc to opracowanie jako duszpasterz tej parafii w 100-lecie jej istnienia jestem zadowolony że mogę jej służyć. Niech Bóg nam wszystkim błogosławi na wspólną drogę codziennego, chrześcijańskiego życia.

 

ks. Jacek Chałko

 



[1] J. Kondracki. Polska północno-wschodnia. Warszawa 1972, s. 227.

[2] A. Patla. Piękno ziemi suwalskiej i augustowskiej. Warszawa 1959, s. 5-6.

[3] J. Wiśniewski. Dzieje osadnictwa w powiecie Sejneńskim od XV do XIX wieku. W: Materiały do dziejów.

[4] Z. Filipowicz. Suwalszczyzna – panorama turystyczna. Warszawa 1980, s. 20.

[5] Tamże.

[6] J. Wiśniewski. Materiały, s. 29.

[7] Tamże, s. 29-30.

[8] Tamże, s. 33-34.

[9] J. Wiśniewski. Dzieje osadnictwa w powiecie suwalskim od XV do połowy XVII w. W: Studia i materiały.

[10] Tamże, s. 92-105.

[11] Tamże, s. 78.

[12] Tamże, s. 100.

[13] Tamże, s. 80.

[14] Tamże, s. 106.

[15] Tamże, s. 131 – 132.

[16] Tamże, s. 192 – 193.

[17] Ar  Łm. Akta Kancelarii Biskupa Augustowskiego dotyczące Księży Reformatorów w Smolanach 1837-1890, sygn. II 46 k. 3-5. Michał Haberman do Oficjała 4.XII.1837r. Szejpiszki.

[18] Tamże, k. 10-16. Akta komisji względem kaplicy w Smolanach. Szejpiszki 12.III.1838.

[19] Tamże, k. 23-24. Proboszcz w Kaletniku do ks. Stupułkowskiego. Kaletnik 13.III.1838.

[20] Tamże, k. 31-32. Proboszcz w Sejnach do ks. Stypułkowskiego. Sejny 15.III.1838.

[21] Tamże, k. 27. Proboszcz w Puńsku do ks. Stypułkowskiego. Puńsk 14.III.1838.

[22] Tamże, K. 33. Konsystorz do Habermana. Sejny 31.III.1838.

[23] Tamże, k. 37-38. Haberman do Konstytorza. Szejpiszki 27.III.1838.

[24] Tamże, k. 45-46. Haberman do Biskupa. Szejpiszki 14.VIII.1838.

[25] Tamże, k. 49. Biskup do Komisji Rządowej. Sejny 18.VIII.1838.

[26] Tamże, K. 52-52. Bp Straszyński do O. Caudidusa Kozierowskiego w Zarębach. Sejny 2.VIII.1839.

[27] Tamże, k. 95. O. Caudidus Kozierowski do Bp Straszyńskiego. Włocławek 27.VIII.1839.

[28] Tamże. k. 321 – 327. Spis inwentarza 1890.

[29] Tamże, k. 161. Gwardian do Konstytorza. Smolany 1.VIII.1854.

[30] Tamże, k. 111 – 113. Rząd Guberniany do Biskupa. Suwałki 26.IX.1840.

[31] Ar. Por. Księga bractwa Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny w Smolanach w roku 1840.

[32] Ar Łm. Akra Kancelarii. Sygn. T.II. s. 46, k. 127. O. Józef Czapski do Biskupa. Smolany 28.V.1842.

[33] Tamże, k. 139 – 141. Haberman do Biskupa. Szejpiszki 1.IV.1847.

[34] Tamże, k. 246 – 267. Lista imienna O. Reformatorów w Smolanach 1865.

[35] Ar Łm. Akta klasztoru nieetatowego w Smolanach O. Reformatorów 1865 – 1675, sygn. II 46, k. 59. Przełożony klasztoru do Biskupa. Smolany 17.X.1865.

[36] Tamże, k. 99. Przełożony klasztoru do wizytatora klasztorów w Suwałkach. Smolany 12.V.1868.

[37] Tamże, k. 195 – 199. Suwalski Bubernator do biskupa sejneńskiego. Suwałki 28.XII.1873.

[38] Tamże, k. 207 – 210. Ksiądz Marma do Biskupa. Sejny 15.I.1874.

[39] Ar Łm. Akta Kancelarii, sygn II 46, K. 321. Protokół przekazania inwentarza 1890.

[40] Tamże, k. 303. Konstystorz do ks. Juksztysa. Sejny 8.V.1889.

[41] Tamże, k. 321. Spis inwentarza 1890.

[42] Ar Łm. Akta kościoła w Smolanach 1896 – 1919, sygn. II 49, k. 39. Akt erekcyjny. Sejny 4.XI.1897.

[43] Tamże, k. 23. Gubernator do Biskupa Krajewskiego. Warszawa 15.X.1897.

[44] Ar Parafii Smolany. Księga archiwalnych dokumentów parafii Smolany 1899 – 1922. Inwentarz parafii Smolany 1899.

[45] Ar Parafii Smolany. Księga archiwalnych dokumentów parafii Smolany 1899 – 1922. Porządek nabożeństw w kościele smolańskim 1899.

[46] Tamże, Wizytacja biskupa 1911.

[47] Tamże.

[48] Ar Parafii Smolany. Wizytacje biskupie i dziekańskie 1911. Wizytacja biskupia 1928.

[49] Ar Parafii Smolany – nominacje 1923. Biskup Łukomski do ks. Budrewicza. Łomża 29.V.1928.

[50] Tamże, Biskup Łomżyński do ks. Budrewicza. Łomża 23.XI.1928.

[51] Ar Parafii Smolany. Grunty 1925-/. Florian Świda do Kurii Biskupiej w Łomży. Szejpiszki 3.IV.1928. Biskup Łomżyński do Floriana Świdy. Łomża 7.IV.1928.

[52] Ar Parafii Smolany. Wizytacja biskupia 1935.

[53] Ar Parafii Smolany. Protokół przekazania parafii. Smolany 24.X.1932.

[54] Tamże, Rachunki parafii Smolany 1922 – 1956.

[55] Tamże, Wizytacja biskupia 1935.

[56] Tamże, Dekret Biskupa. Łomża 17.IX.1934.

[57] Tamże, Protokoły zebrań parafii Smolany 1922 – 1960. Par Nr 30 – 33.

[58] Tamże, Nr 34 – 43.

[59] Ar Pr. Smolany. Księga Bractwa /1911-/

[60] H. Majecki. Pierwsze lata władzy ludowej w sejneńskim (1944 – 1947). W: Materiały do dziejów ziemi sejneńskiej. T.I. Warszawa 1975, s. 385.

[61] Tamże, s. 383.

[62] Ar. Par. Smolany. Dekret Bp Falkowskiego. Łomża 19.IV.1958.

[63] Ar. Par. Smolany. Akt notarialny z 3.IX.1960.

[64] Tamże, Umowa najmu 6.VII.1961.

[65] Tamże, Spis inwentarza 1959.

[66] Tamże, Proboszcz do Kurii. Smolany 17.IV.1959.

[67] Tamże, Biskup Łomżyński do proboszcza. Łomża 16.V.1959.

[68] Tamże, Proboszcz do Kurii Biskupiej. Smolany 10XI.1959.

[69] Tamże, Proboszcz do Kurii Biskupiej. Smolany 10.XI.1959.

[70] Ustna relacja pana Franciszka Zawadzkiego z Sejn.

[71] Ar. Par. Smolany. Kwestionariusz roczny Wizytacji Dziekańskiej 1974.

[72] Ar. Par. Smolany. Protokół zdawczo-odbiorczy 1975.

[73] Ar. Par. Smolany. Kwestionariusz wizytacji duszpasterskiej 1976.

[74] Tamże, Kronika klasztoru OMI T.I, s. 3.

[75] Tamże, Biskup do Prowincjała 9.XII.1976.

[76] Tamże, Kronika klasztoru OMI. T.I, S. 2.

[77] Tamże, s. 9.

[78] Tamże, s. 13.

[79] Tamże, s. 16.

[80] Tamże, s. 20-30.

[81] Ar. Par. Smolany. Umowa z Oblatami. Łomża 1.X.1981.

[82] Tamże, Kronika klasztoru OMI T.I, s. 30.

[83] Tamże, Protokół wizytacji biskupiej. Łomża 26.V.1982.

[84] Tamże, Kronika klasztoru OMI. T.I, s. 31 – 40.

[85] Tamże, Dekret Biskupa Łomżyńskiego. Łomża 24.I.1985.

[86] Tamże, Dekret Bp łomżyńskiego. Łomża 14VI.1985.

[87] Tamże, Kronika klasztoru. T.I, s. 80-100.

[88] Tamże, Wizytacja biskupia 1989.

[89] Tamże, Kronika klasztoru T.I, s. 179 – 179.

[90] Tamże, Wizytacja biskupia 1989.

[91] Tamże, Kronika klasztoru T.I, s. 188.

[92] Tamże, s. 202.

[93] Tamże, T.II, s. 6.

[94] Tamże, Protokół zdawczo-odbiorczy 1990.

[95] Tamże, Kronika klasztoru T.I, s.26.

[96] Tamże, s. 38.

[97] Tamże, s. 55.

[98] Tamże, s. 55.

[99] Tamże, Protokół zdawczo-odbiorczy 2.VII.1995.

[100] Tamże, Protokół zdawczo-odbiorczy 2.VII.1995.

[101] Tamże, Kronika klasztoru T.II, s. 105.

[102] Relacja ustna ks. Jacka Chałko.